Στη διάρκεια της εξέτασης ο γυναικολόγος λαμβάνει δείγμα κυττάρων από την επιφάνεια του τραχήλου με μια σπάτουλα και από τον ενδοτράχηλο με ένα ειδικό βουρτσάκι. Στην συνέχεια, το δείγμα επιστρώνεται σε γυάλινα πλακίδια και αποστέλλεται στον κυτταρολόγος για επεξεργασία και εξέταση. 

Είναι η βελτιωμένη και πλέον αξιόπιστη μορφή του κλασικού Τεστ Παπ. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της είναι η πολύ μεγάλη ακρίβεια στην διάγνωση. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι εξετάζονται περισσότερα κύτταρα και έτσι το αποτέλεσμα είναι πιο ασφαλές. Με την τεχνική υγρής φάσης η ακρίβεια στην διάγνωση αυξάνεται έως και 25% συγκριτικά με το συμβατικό Τεστ Παπ. Συνολικά η εγκυρότητα της διάγνωσης φαίνεται να αγγίζει το 90%, ποσοστό ιδιαίτερα υψηλό.

Η εξέταση αυτή γίνεται στην γυναικολογική καρέκλα, συνήθως σε συνέχεια του τεστ Παπανικολάου, με το κολποσκόπιο. Πρόκειται για μια ανώδυνη διαδικασία κατά την οποία ο γυναικολόγος, υπό μεγέθυνση, ελέγχει τον τράχηλο της μήτρας, τον κόλπο και το αιδοίο. Κρίνεται αναγκαία κυρίως στις περιπτώσεις εκείνες που ανευρίσκονται παθολογικά ευρήματα στο τεστ Παπανικολάου, μετά από τη διάγνωση δυσπλασιών ή φλεγμονών του τραχήλου της μήτρας καθώς και σε αλλοιώσεις του αιδοίου και του κόλπου. Ενδέχεται να συνδυαστεί με λήψη βιοψιών, εφόσον θεωρηθεί απαραίτητο, έτσι ώστε να εξεταστούν και ιστολογικά οι ύποπτες περιοχές.

Το δείγμα σε αυτή την περίπτωση συλλέγεται με τον συνήθη ανώδυνο τρόπο με ειδικό βουρτσάκι αλλά τοποθετείται σε ειδικό φιαλίδιο που περιέχει υγρό, κατάλληλο για την σωστή του συντήρηση.

Η χρήση τεστ πας υγρής φάσης φαίνεται να συνδέεται με αυξημένη ανίχνευση παθολογικών δυσπλασιών του τραχήλου της μήτρας.

Επιπρόσθετα, με το τεστ Παπ υγρής φάσης μπορεί να γίνει ταυτόχρονα τυποποίηση του ιού HPV, επομένως μπορούμε αποκομίσουμε πληροφορίες σχετικά με τον τύπου του ιού από τον οποίο μολύνθηκαν τα κύτταρα του τραχήλου.

Με την απλή εξέταση του τεστ Παπ μπορούν να διαγνωστούν έγκαιρα ύποπτες αλλοιώσεις των κυττάρων για δυσπλασία, οι οποίες θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτελεί το δεύτερο σε συχνότητα καρκίνο που προσβάλλει τις γυναίκες. Δεν γίνεται εύκολα αντιληπτός και όταν εμφανιστούν συμπτώματα, η νόσος βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο. Εκτός από τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, με το τεστ Παπανικολάου ανιχνεύονται και σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα ή λοιμώξεις του κόλπου και του τραχήλου της μήτρας (κολπίτιδες και τραχηλίτιδες).

Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες η ηλικία έναρξης του Τεστ Παπανικολάου είναι τα 21 έτη. Ωστόσο αν ένα κορίτσι έχει ξεκινήσει νωρίς την σεξουαλική του ζωή τότε το Τεστ Παπ θα πρέπει να γίνεται περίπου 2 έτη μετά την έναρξη των επαφών.

Οι γυναίκες που είναι άνω των 65 ετών και είχαν μέσα στην τελευταία δεκαετία τουλάχιστον 3 Τεστ Παπ φυσιολογικά και κανένα παθολογικό , δικαιούνται να αποφασίσουν την διακοπή των Τεστ Παπ, πάντα όμως μετά από συνεννόηση με τον γυναικολόγο τους.

Αν η μήτρα αφαιρέθηκε λόγω καρκίνου ή προκαρκινικών βλαβών, το τεστ Παπ πρέπει να εξακολουθήσει γίνεται. Το ίδιο ισχύει και αν έχει αφαιρεθεί μόνο το σώμα της μήτρα αλλά ο τράχηλος παραμένει (υφολική υστερεκτομή). Μόνο στη περίπτωση που έχουν αφαιρεθεί τόσο η μήτρα όσο και  τράχηλος δεν χρειάζεται πια να γίνεται το τεστ Παπ.

Η εμφάνιση μικρής ποσότητας αίματος μετά το τεστ Παπ, δεν πρέπει να αποτελέσει αιτία ανησυχίας σε καμία περίπτωση. Είναι κάτι φυσιολογικό και θα σταματήσει μετά από μερικές ώρες.

Το τεστ Παπανικολάου πρέπει να γίνεται όταν η γυναίκα δεν είναι αδιάθετη. Ιδανικά γίνεται 10-20 ημέρες μετά την πρώτη μέρα της εμμήνου ρύσεως. Στην περίπτωση που ο κύκλος της περιόδου είναι άστατος και συμπέσει με το ραντεβού για το τεστ Παπανικολάου, η εξέταση θα πρέπει να αναβληθεί.

Σε περίπτωση εγκυμοσύνης, η εξέταση μπορεί να γίνει κανονικά αφού δεν έχει γνωστοποιηθεί κάποια αρνητική συνέπεια λόγω της λήψης του Τεστ Παπ. Αντίθετα μάλιστα αν μια γυναίκα είναι έγκυος και έχει πολλά χρόνια να κάνει Τεστ Παπ ή δεν έχει κάνει ποτέ , τότε η λήψη Τεστ Παπ θεωρείται απαραίτητη.

Επίσης πολύ σημαντικό είναι οι γυναίκα να μια έχει κάνει πρόσφατα κολπικές πλύσεις και να έχει αποχή από την σεξουαλική της δραστηριότητα 3 έως 5 ημέρες.

Με το Τεστ Παπ μπορούν να ανιχνευτούν οι βλάβες από τον ιό των Ανθρωπίνων Θηλωμάτων (HPV) στον τράχηλο, οποίος αποτελεί τον κύριο παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

Ο HPV μεταδίδεται μέσω της σεξουαλικής επαφής και μπορεί να υπάρχει χωρίς κανένα σύμπτωμα και στα δύο φύλα. Υπάρχουν περίπου 100 τύποι HPV που μπορεί να ενοχοποιούνται είτε για καλοήθεις βλάβες όπως είναι τα κονδυλώματα είτε για τη δημιουργία δυσπλασιών και καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Η επαφή όμως με τον HPV, δεν οδηγεί πάντα σε εκδήλωση αλλοιώσεων. Οι περισσότερες λοιμώξεις από τον ιό, παρουσιάζουν μεγάλο ποσοστό αυτοϊασης και αυτό γιατί η  HPV λοίμωξη στις περισσότερες περιπτώσεις υποστρέφει χωρίς καμία παρέμβαση. Αν όμως δεν υποστρέψει μπορεί αρχικά να προκαλέσει προκαρκινικές βλάβες, οι οποίες ενδέχεται να απαιτούν απλή παρακολούθηση, χειρουργική επέμβαση ή άλλου είδους θεραπεία. Σε περίπτωση που δεν αντιμετωπιστούν οι προκαρκινικές βλάβες, υπάρχει πιθανότητα να εξελιχθούν σε καρκίνο κατά  μέσο όρο, μέσα σε 12 έως 15 χρόνια.

Το γεγονός ότι τα κύτταρα της επιφάνειας του τραχήλου της μήτρας δεν είναι φυσιολογικά, δε σημαίνει ότι πρόκειται για καρκίνο. Το μη φυσιολογικό αποτέλεσμα αν θεραπευτεί σωστά και έγκαιρα, δε θα δημιουργήσει προβλήματα στο μέλλον. Σε κάθε περίπτωση αρμόδιος είναι ο γυναικολόγος σας, ο οποίος θα σας εξηγήσει τι ακριβώς σημαίνει το αποτέλεσμα και πως πρέπει να προχωρήσετε. Οι μεταβολές που μπορεί να παρατηρηθούν στα κύτταρα του τραχήλου μπορεί να ταυτίζονται με ελαφρές, μέτριες ή σοβαρού βαθμού βλάβες και φυσικά με την ύπαρξη κακοήθειας. Υπάρχουν διάφοροι ιατρικοί όροι που μπορούν να περιγράψουν τις βλάβες αυτές. Ο γυναικολόγος  σας είναι αυτός που θα σας δώσει τις απαραίτητες διευκρινίσεις.

Το τεστ ΠΑΠ είναι μία εξέταση που μπορεί να δώσει και λάθος αποτελέσματα. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως ο τρόπος λήψης των κυττάρων, η τοποθέτησης τους στα γυάλινα πλακάκια, ο τρόπος φύλαξης, ακόμα και η ίδια η προετοιμασία της γυναίκας. Η τακτική επανάληψη του Τεστ Παπ σε ετήσια βάση όμως μειώνει σημαντικά την πιθανότητα λάθους αποτελέσματος.